بررسی علمی بتاکاروتن
بتاکاروتن چیست؟
کاروتنوئید ها رنگدانه های طبیعی موجود در گیاهان هستند که رنگ های زنده قرمز، نارنجی و زرد را به میوه ها و سبزیجات میبخشند. این ترکیبات همچنین در برخی جلبک ها و قارچ ها وجود دارند. تاکنون بیش از ۵۰۰ نوع کاروتنوئید شناسایی شده است که از جمله آن ها میتوان به بتاکاروتن، آلفاکاروتن، لوتئین، زیگزانتین و کریپتوگزانتین اشاره کرد.
بتاکاروتن از واژه لاتین carota به معنی هویج گرفته شده است، زیرا نخستین بار در سال ۱۸۳۱ توسط شیمیدان آلمانی هاینریش ویلهلم فردیناند وکنرودر از ریشه هویج استخراج شد. این ترکیب یک هیدروکربن آلی و از نظر شیمیایی در دسته ترپنوئید ها قرار میگیرد.
این ترکیب پس از ورود به بدن، در روده کوچک به ویتامین A (رتینول) تبدیل میشود؛ ویتامینA در بینایی، عملکرد سیستم ایمنی، سلامت پوست و رشد سلولی نقش حیاتی دارد. ویتامین A حاصل از بتاکاروتن همچنین یک آنتیاکسیدان قوی است که رادیکال های آزاد مضر را خنثی کرده و استرس اکسیداتیو را کاهش میدهد.
بتاکاروتن و برخی کاروتنوئید های دیگر با عنوان پرو ویتامین A شناخته میشوند، زیرا پیش ساز تولید ویتامین A در بدن هستند اما سایر کاروتنوئید ها مانند لیکوپن، لوتئین و زیگزانتین قابلیت تبدیل به ویتامین A را ندارند، هر چند فواید سلامتی دیگری دارند.
در رژیم های غذایی گیاه خواری، حدود ۵۰٪ ویتامین A از طریق بتاکاروتن و کاروتنوئید های مشابه تأمین میشود. بتاکاروتن علاوه بر منابع گیاهی، میتواند به صورت سنتزی یا از منابعی مانند روغن نخل، جلبک (Dunaliella salina) و قارچ ها تولید شود.
غذا های غنی از بتا کاروتن
بتا کاروتن در میوه ها و سبزیجاتی با رنگ قرمز، نارنجی یا زرد به مقدار زیاد یافت میشود. با این حال، از سبزیجات برگ دار تیره یا سایر سبزیجات سبز غافل نشوید، زیرا آن ها نیز مقدار قابل توجهی از این آنتیاکسیدان را دارند.
برخی تحقیقات نشان داده اند که هویج پخته شده نسبت به هویج خام کاروتنوئید های بیشتری فراهم میکند. افزودن روغن زیتون نیز میتواند زیست فراهمی کاروتنوئید ها را افزایش دهد. بتا کاروتن یک ترکیب محلول در چربی است، به همین دلیل مصرف این ماده مغذی همراه با چربی جذب آن را بهبود میبخشد.
غذا های با بالا ترین میزان بتا کاروتن شامل موارد زیر هستند:
- سبزیجات برگ دار تیره، مانند کلم پیچ و اسفناج
- سیب زمینی
- هویج
- بروکلی
- کدو حلوایی
- طالبی
- فلفل قرمز و زرد
- زردآلو
- انبه
- نخود فرنگی
- کاهوی رومی
بتا کاروتن همچنین در گیاهان و ادویه جاتی مانند موارد زیر یافت میشود:
- پاپریکا
- فلفل چیلی
- جعفری
- گشنیز
- مریمگلی
- تخم گشنیز
برای مرجع، پایگاه داده غذایی وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) جزئیات زیر را درباره محتوای بتا کاروتن ارائه میدهد:
- ۱۰۰ گرم هویج پخته شده ۸,۲۷۹ میکروگرم (mcg) بتا کاروتن فراهم میکند.
- ۱۰۰ گرم اسفناج پخته شده بدون افزودن چربی حدود ۶,۱۰۳ میکروگرم بتا کاروتن دارد.
- ۱۰۰ گرم سیب زمینی شیرین آبپز ۹,۴۰۶ میکروگرم بتا کاروتن دارد.
ترکیب این غذا ها، گیاهان و ادویه جات با یک چربی سالم، مانند روغن زیتون، آووکادو، یا آجیل و دانه ها، میتواند به جذب بهتر آن ها توسط بدن کمک کند.
فواید بتاکاروتن
بتاکاروتن با تبدیل شدن به ویتامین A نقش حیاتی در حفظ سلامت پوست، غشا های مخاطی، چشم ها و سیستم ایمنی دارد. علاوه بر آن، خاصیت آنتیاکسیدانی قوی آن باعث کاهش آسیب اکسیداتیو به سلول ها میشود. مهم ترین فواید آن عبارتاند از:
۱. سلامت قلب و عروق
مصرف رژیم غذایی غنی از بتاکاروتن میتواند خطر بیماری های قلبی عروقی را کاهش دهد. مطالعات حیوانی نشان میدهد که بتاکاروتن همراه با ویتامین E اکسیداسیون کلسترول LDL را کم کرده و خطر تصلب شرایین و بیماری عروق کرونر را پایین میآورد.
۲. پیشگیری از برخی سرطان ها
بتاکاروتن با خاصیت آنتیاکسیدانی خود به خنثیسازی رادیکال های آزاد کمک میکند. همچنین این رنگدانه با افزایش بیان ژنی که پروتئین های کانکسین را میسازند، به ارتباط بین سلولی کمک میکند. این پروتئین ها منافذی به نام gap junctions میان غشا های سلول ایجاد میکنند و امکان تبادل مولکول های کوچک و پیام رسان را بین سلول ها فراهم میسازند. بنابراین این ماده به بهبود ارتباط سلولی کمک میکند و از رشد غیر طبیعی سلول ها جلوگیری مینماید.
مصرف منظم منابع غذایی بتاکاروتن میتواند خطر سرطان پستان، روده بزرگ، دهان و ریه را کاهش دهد.
۳. تقویت عملکرد مغز
مصرف کاروتنوئید ها مانند بتاکاروتن میتواند روند پیری را به تأخیر بیندازد . این ماده با مقابله با استرس اکسیداتیو از آسیب به سلول های مغزی جلوگیری کرده و خطر زوال عقل را کم میکند.
۴. کمک به بیماری های تنفسی
مصرف زیاد مواد غذایی حاوی بتاکاروتن ممکن است ظرفیت ریه را افزایش دهد و علائم بیماری های تنفسی مانند آسم، برونشیت و آمفیزم را کاهش دهد.
۵. پیشگیری از دیابت
افرادی که سطح مناسبی از بتاکاروتن در بدن دارند، کمتر دچار اختلال تحمل گلوکز و دیابت میشوند.
۶. سلامت چشم و پیشگیری از آب مروارید
دریافت کافی بتاکاروتن (حدود ۱۵ میلیگرم همراه با سایر مواد مغذی) میتواند پیشرفت دژنراسیون ماکولای وابسته به سن را کند کرده و از بروز آب مروارید و شب کوری جلوگیری کند.
۷. پیشگیری از آرتریت روماتوئید
کمبود بتاکاروتن و ویتامین C یکی از عوامل خطر آرتریت روماتوئید است. مصرف کافی آن میتواند در کاهش بروز این بیماری نقش داشته باشد.
۸. تقویت سیستم ایمنی
این رنگدانه با فعال سازی غده تیموس، سیستم ایمنی را تقویت کرده و توان بدن برای مقابله با عفونت ها، ویروس ها و سلول های سرطانی را افزایش میدهد.
۹. مفید برای پوست و مو
بتا کاروتن وقتی در بدن به ویتامین A تبدیل میشود، نقش مهمی در سلامت پوست و مو دارد. این ماده به حفظ رطوبت و نرمی پوست کمک میکند، از پیری زودرس پوست جلوگیری میکند و باعث درخشندگی طبیعی آن میشود. همچنین به کاهش حساسیت پوست در برابر نور خورشید کمک میکند و به ترمیم آسیب های پوستی سرعت میبخشد.
برای مو ها، بتا کاروتن باعث تقویت فولیکول ها و پیشگیری از خشکی پوست سر و شوره میشود و میتواند به رشد بهتر مو ها کمک کند. در مجموع، مصرف کافی بتا کاروتن به حفظ پوست و موی سالم و زیبا کمک میکند.
استخراج بتا کاروتن
بتا کاروتن را میتوان از منابع طبیعی مثل هویج، جلبک ها و پالم استخراج کرد. روش های رایج شامل استخراج با حلال های آلی، پرس سرد و استفاده از تکنولوژی های نوین مثل استخراج با سوپرکریتیک CO2 است که به حفظ کیفیت و خلوص بتا کاروتن کمک میکند. همچنین، بتا کاروتن به صورت صنعتی و سنتزی نیز تولید میشود.
درباره نحوه تولید و استخراج انواع رنگدانه های طبیعی اینجا کلیک کنید.
کاربرد های بتاکاروتن در صنایع مختلف
بتا کاروتن در صنایع مختلف به دلیل ویژگی های خاصش کاربرد های متنوعی دارد. این ماده در صنعت غذایی، به عنوان رنگ دهنده طبیعی به غذا ها و نوشیدنی ها و محصولات لبنی مانند کره اضافه میشود تا رنگ زرد و نارنجی جذابی ایجاد کند، همچنین به عنوان منبع طبیعی ویتامین A در مکمل های غذایی و محصولات سلامت محور استفاده میشود.
در صنعت داروسازی، بتا کاروتن به دلیل خاصیت آنتیاکسیدانی قوی و نقش پیشساز ویتامین A، در تولید دارو ها و مکمل هایی که به تقویت سیستم ایمنی، حفظ سلامت چشم ها و جلوگیری از بیماری های مزمن کمک میکنند، کاربرد دارد.
صنعت آرایشی و بهداشتی نیز از بتا کاروتن بهره میبرد، چرا که این ترکیب باعث بهبود سلامت پوست، افزایش درخشندگی طبیعی آن و کاهش آسیب های ناشی از نور خورشید و آلودگی محیطی میشود. در محصولات ضدآفتاب، کرم های مرطوب کننده و لوسیون های پوستی به عنوان ماده موثر به کار میرود.
علاوه بر این، در صنعت تغذیه دام و طیور، بتا کاروتن به عنوان مکمل غذایی استفاده میشود تا سلامت حیوانات حفظ شده و کیفیت محصولات دامی مانند گوشت، شیر و تخم مرغ افزایش یابد. در مجموع، بتا کاروتن به دلیل خواص آنتیاکسیدانی، نقش در تقویت سیستم ایمنی و قابلیت ایجاد رنگ طبیعی، یکی از ترکیبات مهم و پرکاربرد در صنایع مختلف به شمار میآید.
مقدار مجاز مصرف روزانه
وقتی بتاکاروتن وارد بدن میشود، در روده کوچک پستانداران توسط آنزیم ۱۵-مونواکسیژناز به ویتامین A (رتینول) تبدیل میشود. مازاد رتینول در کبد ذخیره شده و در مواقع نیاز به ویتامینA فعال تبدیل میگردد. مصرف مقادیر بسیار بالای بتا کاروتن در طولانی مدت میتواند منجر به یک وضعیت بیضرر به نام کاروتنودرمی شود که در آن پوست به رنگ زرد-نارنجی درمیآید.
مقادیر توصیه شده (RAE)مصرف بتاکاروتن بر اساس مؤسسه ملی سلامت (NIH) به شرح زیر است:
- مردان بالغ: ۹۰۰ میکروگرم RAE
- زنان بالغ: ۷۰۰ میکروگرم RAE
- نوزادان ۷ تا ۱۲ ماهه: ۵۰۰ میکروگرم RAE
- کودکان ۱ تا ۳ ساله: ۳۰۰ میکروگرم RAE
- کودکان ۴ تا ۸ ساله: ۴۰۰ میکروگرم RAE
- کودکان ۹ تا ۱۳ ساله: ۶۰۰ میکروگرم RAE
برای رسیدن به این مقدار، کافی است در هر وعده غذایی حداقل یک غذای غنی از بتاکاروتن مانند هویج یا سیب زمینی شیرین قرار دهید.
سخن پایانی
بتا کاروتن یک ترکیب طبیعی و بسیار مهم است که نه تنها به حفظ سلامت چشم ها، پوست و مو کمک میکند، بلکه نقش کلیدی در تقویت سیستم ایمنی و پیشگیری از بیماری های مزمن ایفا میکند.
این ماده به عنوان پیش ماده ویتامین A، خواص آنتیاکسیدانی قوی دارد که از سلول ها در برابر آسیب های ناشی از رادیکال های آزاد محافظت میکند و به بهبود عملکرد بدن در مقابله با پیری و بیماری ها کمک میکند.
از طرفی، بتا کاروتن در صنایع مختلفی مانند تولید مکمل های غذایی، محصولات آرایشی و بهداشتی و حتی صنایع غذایی به عنوان رنگ دهنده طبیعی کاربرد گسترده ای دارد. استخراج و استفاده صحیح از این ماده میتواند تاثیر قابلتوجهی در بهبود کیفیت زندگی و ارتقای سلامت انسان ها داشته باشد.
شرکت دانش بنیان آران زیست آرا فارمد با افتخار تنها تولید کننده رنگ های طبیعی با کاربرد های غذایی، آرایشی و دارویی همراه با متخصصان فعال در این حوزه می باشد.
منابع
عضویت در خبرنامه
